SEBI करत आहे MTF वर फ्री-फ्लोट कॅपचा विचार: काय आहे प्रस्ताव
SEBI ने अद्याप MTF च्या नियमांमध्ये कोणताही बदल केलेला नाही. एखाद्या शेअरमधील मार्जिन फंडिंग त्याच्या फ्री फ्लोटशी जोडण्याच्या प्रस्तावावर विचार सुरू आहे, पण चेअरमनच्या मते अजून निर्णय झालेला नाही.
चार्टिस्ट, रिसर्च अॅनालिस्ट आणि गुंतवणूकदार

SEBI ने या आठवड्यात मार्जिन ट्रेडिंग फॅसिलिटी (MTF) च्या नियमांमध्ये कोणताही बदल केलेला नाही. एखाद्या शेअरला मिळणाऱ्या मार्जिन फंडिंगची मर्यादा त्या शेअरच्या फ्री फ्लोटशी जोडण्याच्या प्रस्तावावर SEBI विचार करत आहे.
17 नोव्हेंबर 2026 च्या Reuters च्या बातमीनुसार, विचाराधीन कॅप कंपनीच्या फ्री फ्लोटच्या 5% ते 10% असू शकते. एका दिवसानंतर SEBI चे चेअरमन तुहिन कांत पांडे यांनी CNBC-TV18 ला सांगितले की या कल्पनेवर विचार सुरू आहे, पण अद्याप कोणताही निर्णय घेतलेला नाही. MTF म्हणजे काय, कशावर चर्चा सुरू आहे आणि काय अधिकृत आहे (आणि काय नाही), ते येथे जाणून घ्या.
सर्वप्रथम, MTF म्हणजे काय?
MTF मुळे तुम्ही शेअरच्या किमतीचा फक्त काही भाग आधी भरून शेअर खरेदी करू शकता. उरलेली रक्कम तुमचा ब्रोकर देतो आणि त्यावर व्याज आकारतो, आणि खरेदी केलेले शेअर तारण (pledge) म्हणून ठेवले जातात. किमती घसरल्या आणि तुमचे मार्जिन आवश्यक पातळीपेक्षा खाली गेले, तर ब्रोकर अधिक मार्जिन मागतो किंवा तुमची पोझिशन विकतो.
सध्याचे नियम SEBI च्या मास्टर सर्क्युलरमध्ये (प्रकरण 1, ट्रेडिंग, सेक्शन 4) दिलेले आहेत आणि ते तीन गोष्टी ठरवतात:
- कोणते शेअर पात्र आहेत: फक्त ग्रुप I मधील इक्विटी शेअर आणि इक्विटी ETF, म्हणजेच जास्त लिक्विड आणि नियमितपणे ट्रेड होणारे शेअर.
- सुरुवातीचे मार्जिन: F&O मध्ये ट्रेड होणाऱ्या ग्रुप I शेअरसाठी VaR + 3 पट ELM, आणि इतर ग्रुप I शेअर व इक्विटी ETF साठी VaR + 5 पट ELM.
- ही सुविधा कोण देऊ शकते: किमान Rs 3 कोटी नेटवर्थ असलेले ब्रोकर.
कंपनीचे किती शेअर प्रत्यक्ष ट्रेडिंगसाठी उपलब्ध आहेत, याच्याशी जोडलेली कोणतीही मर्यादा सध्या नाही.
SEBI कशाचा विचार करत आहे (बातम्यांनुसार)
प्रत्येक शेअरमधील MTF एक्स्पोजर त्या शेअरच्या फ्री फ्लोटच्या ठराविक टक्केवारीपर्यंत मर्यादित करावे, अशी ही कल्पना आहे. फ्री फ्लोट म्हणजे कंपनीच्या शेअरचा तो भाग जो सार्वजनिक ट्रेडिंगसाठी उपलब्ध असतो, त्यामुळे त्यात प्रमोटरची होल्डिंग आणि लॉक-इन असलेले शेअर येत नाहीत.
बातम्यांनुसार यामागचा तर्क सोपा आहे. ज्या शेअरमध्ये मुक्तपणे ट्रेड होणारे शेअर कमी असतात, त्यात उधारीच्या पैशांचा मोठा ढीग किमती वर-खाली ढकलू शकतो आणि सक्तीची विक्री (forced selling) अधिक नुकसानकारक करू शकतो. फंडिंग फ्री फ्लोटशी जोडल्यास जिथे लिक्विडिटी सर्वात कमी आहे तिथे लिव्हरेज जमा होणार नाही.
एक काल्पनिक उदाहरण (कोणतीही खरी कंपनी नाही): समजा एखाद्या शेअरचा फ्री फ्लोट Rs 2,000 कोटींचा आहे.
- 5% कॅप असल्यास त्या शेअरमध्ये जास्तीत जास्त Rs 100 कोटींचे MTF एक्स्पोजर शक्य होईल.
- 10% कॅप असल्यास जास्तीत जास्त Rs 200 कोटी.
5% ते 10% ही रेंज मीडियातील बातम्यांमधून आली आहे, SEBI कडून नाही. अनेक महत्त्वाच्या गोष्टीही अद्याप स्पष्ट नाहीत, जसे की कॅप संपूर्ण बाजारावर लागू होईल की प्रत्येक ब्रोकरवर स्वतंत्रपणे, आणि आधीच उघड्या असलेल्या पोझिशनचे काय होईल.
सध्याची स्थिती: अजून काहीही ठरलेले नाही
18 नोव्हेंबर 2026 पर्यंत हा केवळ चर्चेत असलेला एक प्रस्ताव आहे, यापेक्षा अधिक काही नाही.
- निर्णय नाही: 18 नोव्हेंबरला चेअरमन तुहिन कांत पांडे यांनी CNBC-TV18 ला सांगितले की प्रस्तावावर विचार सुरू आहे आणि अद्याप कोणताही निर्णय घेतलेला नाही. हा मुद्दा अलीकडच्या एका समितीच्या बैठकीत आला होता, असे त्यांनी सांगितले.
- कालमर्यादा नाही: अद्याप कोणतीही कालमर्यादा जाहीर झालेली नाही.
- अधिकृत दस्तऐवज नाही: SEBI ने फ्री-फ्लोट कॅपवर कोणताही कन्सल्टेशन पेपर, सर्क्युलर किंवा प्रेस रिलीज जारी केलेला नाही. कॅपची टक्केवारी Reuters च्या एका बातमीतून आली आहे, ज्यात सूत्रांची नावे दिलेली नाहीत.
SEBI ने हे पुढे नेल्यास, ते सहसा आधी जनतेच्या प्रतिक्रियांसाठी कन्सल्टेशन पेपर प्रसिद्ध करते, ज्यात प्रत्यक्ष आकडे दिलेले असतात.
याचा जून 2026 च्या MTF प्रस्तावांशी गोंधळ करू नका
या वर्षी MTF वर SEBI चा एकमेव अधिकृत दस्तऐवज म्हणजे त्याचा MTF फ्रेमवर्कच्या आढाव्यावरील कन्सल्टेशन पेपर, जो 18 जून 2026 चा आहे. तो मुख्यतः ब्रोकरशी संबंधित आहे, शेअरशी नाही, आणि त्यात फ्री-फ्लोट कॅपचा कोणताही उल्लेख नाही. त्यातील मुख्य प्रस्ताव:
- ब्रोकरची जास्त नेटवर्थ: MTF देणाऱ्या ब्रोकरसाठी किमान नेटवर्थ Rs 3 कोटींवरून Rs 5 कोटी करणे.
- रिंग-फेन्स्ड नेटवर्थ: कोअर ब्रोकिंगसाठी या दोनपैकी जे कमी असेल तितकी नेटवर्थ वेगळी ठेवणे: ब्रोकिंग नेटवर्थच्या आवश्यकतेच्या दुप्पट, किंवा एकूण नेटवर्थच्या 50%. उरलेल्या रकमेतून MTF ला निधी देता येईल, पण एकूण एक्स्पोजर नेटवर्थच्या 5.5 पटीपेक्षा जास्त नसेल.
- फंडिंगचे अधिक पर्याय: ब्रोकरना नॉन-कन्व्हर्टिबल डिबेंचर (NCD) द्वारे MTF साठी निधी उभारण्याची परवानगी देणे.
- LLP ब्रोकर: LLP म्हणून स्थापन झालेल्या ब्रोकरनाही MTF देण्याची परवानगी देणे.
- ऑपरेशनल सवलत: उदाहरणार्थ, क्लायंट-लेव्हल एक्स्पोजर लिमिट आपोआप (passively) ओलांडली गेल्यास सवलत.
यावर जनतेच्या प्रतिक्रिया 9 जुलै 2026 पर्यंत घेण्यात आल्या. हा लेख लिहीपर्यंत SEBI ने या प्रस्तावांवर अंतिम सर्क्युलर जारी केलेले नाही.
MTF किती मोठे आहे, आणि कॅपचा काय अर्थ होऊ शकतो?
CNBC-TV18 च्या बातमीनुसार, ब्रोकरेज Jefferies चे म्हणणे आहे की भारताचे MTF बुक दोन वर्षांत जवळपास दुप्पट होऊन सुमारे Rs 1.5 लाख कोटी झाले आहे. हे एकूण फ्री-फ्लोट मार्केट कॅपिटलायझेशनच्या फक्त सुमारे 0.7% आहे.
कॅपमुळे MTF बुकचा किती भाग प्रभावित होईल, हे बहुतांशी SEBI कोणती पातळी निवडते यावर अवलंबून आहे. Jefferies च्या अंदाजानुसार आजच्या MTF बुकपैकी सुमारे 4% भाग 10% कॅपच्या वर आहे, तर 5% कॅपच्या वर सुमारे 23% भाग आहे. कॅपमुळे एकूण सहभाग कमी होण्याऐवजी लिव्हरेज लहान शेअरमधून मोठ्या आणि अधिक लिक्विड शेअरकडे वळेल, अशी Jefferies ला अपेक्षा आहे. Macquarie ला मर्यादित परिणामाची अपेक्षा आहे, कारण ब्रोकर आधीपासूनच सट्टेबाजीच्या व्यवहारांवर नियंत्रण ठेवत आहेत.
कॅप लागू झाल्यास MTF वापरकर्त्यांना हे बदल दिसू शकतात:
- कमी फ्री फ्लोट असलेल्या शेअरमध्ये फंडिंगवर मर्यादा: एखादा शेअर त्याच्या कॅपपर्यंत पोहोचताच त्यात नवीन MTF फंडिंग थांबू शकते.
- लहान आणि कमी लिक्विड शेअरवर जास्त परिणाम: जास्त फंडिंग असलेले लहान, कमी फ्री फ्लोटचे शेअर सर्वात आधी प्रभावित होतील. मोठे आणि व्यापकपणे होल्ड केले जाणारे शेअर कॅपच्या जवळ पोहोचण्याची शक्यता कमी आहे.
- ब्रोकरच्या पातळीवर बदल: औपचारिक नियम येण्यापूर्वीच ब्रोकर आपली पात्र शेअरची यादी किंवा मार्जिन कडक करू शकतात.
हे सर्व अंतिम रचनेवर अवलंबून आहे, जी SEBI ने अद्याप जाहीर केलेली नाही.
पुढे कशावर लक्ष ठेवावे
- कॅपवरील SEBI चा कन्सल्टेशन पेपर: त्यात प्रत्यक्ष टक्केवारी आणि कॅप कशी लागू होईल हे सांगितले जाईल.
- जून 2026 च्या प्रस्तावांवरील अंतिम सर्क्युलर: त्यातून ब्रोकर नेटवर्थ आणि फंडिंगशी संबंधित बदल निश्चित होतील.
- तुमच्या ब्रोकरकडून येणाऱ्या सूचना: त्याच्या MTF-पात्र शेअरच्या यादीत किंवा मार्जिनच्या आवश्यकतेत कोणताही बदल.
SEBI कडून काहीही अधिकृत प्रसिद्ध झाल्यावर आम्ही हा लेख अपडेट करू.
स्रोत
अधिकृत (SEBI)
- मार्जिन ट्रेडिंग फॅसिलिटी (MTF) फ्रेमवर्कच्या आढाव्यावरील कन्सल्टेशन पेपर, 18 जून 2026
- स्टॉक एक्सचेंज आणि क्लिअरिंग कॉर्पोरेशनसाठी मास्टर सर्क्युलर, प्रकरण 1: ट्रेडिंग
मीडियातील बातम्या (अधिकृत नाही)
- Kotak Neo, 18 नोव्हेंबर 2026
- CNBC-TV18 via TradingView, 18 नोव्हेंबर 2026
- Zee Business, 18 नोव्हेंबर 2026
हा लेख केवळ शैक्षणिक हेतूसाठी आहे आणि तो गुंतवणूक सल्ला किंवा कोणतीही सिक्युरिटी खरेदी, विक्री किंवा होल्ड करण्याची शिफारस नाही. यात अशा नियामक प्रस्तावाचे वर्णन आहे ज्याला अद्याप अंतिम स्वरूप दिलेले नाही, आणि त्याचे तपशील बदलू शकतात.
सिक्युरिटीज बाजारातील गुंतवणूक बाजारातील जोखमींच्या अधीन असते. गुंतवणूक करण्यापूर्वी सर्व संबंधित कागदपत्रे काळजीपूर्वक वाचा.
हे पान शिक्षणासाठी आहे, सल्ला नाही. गोष्टी कशा चालतात ते हे समजावते. हे कोणत्याही सिक्युरिटीची किंवा कृतीची रेकमेंडेशन करत नाही.
- 11नोव्हेंबर 2026 मधील FII खरेदी: परदेशी गुंतवणूकदार का परतले आणि DII विक्री का करत आहेतनोव्हेंबर 2026 च्या सुरुवातीला परदेशी गुंतवणूकदारांनी विक्रमी ₹84,290 कोटींचे भारतीय शेअर्स खरेदी केले, तर DII आणि म्युच्युअल फंड विक्री करत होते. FII DII डेटा काय सांगतो आणि असे का घडले ते जाणून घ्या.
- 12द इकॉनॉमिस्टचे 2027 ट्रेंड्स: भारतीय गुंतवणूकदारांसाठी महत्त्वाचे 5 ट्रेंड्सद इकॉनॉमिस्टच्या वर्ल्ड अहेड 2027 अहवालात पुढील वर्षाचे दहा ट्रेंड्स दिले आहेत. त्यापैकी पाच ट्रेंड्सचा भारतीय बाजारांशी सर्वात थेट संबंध आहे, तेल आणि मान्सूनपासून FPI प्रवाह आणि फार्मापर्यंत.
Saras लवकरच येत आहे. वेटलिस्टमध्ये सामील व्हा आणि ते सुरू झाल्यावर आम्ही तुम्हाला कळवू.