शिका · प्रकाशित

Nifty आणि Sensex मध्ये काय फरक आहे? नवीन गुंतवणूकदारांसाठी सोपी गाइड

दोन स्कोअरबोर्ड, एक बाजार. भारतातील दोन सर्वाधिक पाहिल्या जाणाऱ्या इंडेक्समधील खरा फरक काय आहे, Sensex चा आकडा Nifty च्या जवळपास तिप्पट का आहे, आणि तुम्ही कोणता फॉलो करावा, ते जाणून घ्या.

  • Jayesh Sadhu

    AUTHOR

    मायक्रोकॅप तज्ज्ञ, रिसर्च अ‍ॅनालिस्ट आणि बाजारात 7+ वर्षांचा अनुभव


Sensex आणि Nifty 50 हे एकाच भारतीय शेअर बाजाराचे दोन स्कोअरबोर्ड आहेत. Sensex, BSE वरील 30 मोठ्या कंपन्यांना ट्रॅक करतो. Nifty 50, NSE वरील 50 मोठ्या कंपन्यांना ट्रॅक करतो.

16 नोव्हेंबर 2026 रोजी Sensex 82,104.85 वर आणि Nifty 50 25,291.10 वर बंद झाला. हा फरक अनेक नवीन गुंतवणूकदारांना गोंधळात टाकतो. आकडा मोठा आहे म्हणजे Sensex अधिक चांगला किंवा अधिक मजबूत इंडेक्स आहे, असे नाही.

दोन्ही इंडेक्स काय आहेत, त्यांचे आकडे इतके वेगळे का दिसतात, त्यांची गणना कशी होते आणि तुम्ही कोणता फॉलो करावा, हे ही गाइड सोप्या शब्दांत समजावते.

Sensex vs Nifty 50 एका नजरेत: 30 BSE शेअर्स विरुद्ध 50 NSE शेअर्स, बेस 100 विरुद्ध 1,000, 16 नोव्हेंबर 2026 रोजी 82,105 आणि 25,291 वर बंद

आधी, स्टॉक मार्केट इंडेक्स म्हणजे काय?

इंडेक्स हा एक आकडा आहे जो शेअर्सचा एखादा गट कसा परफॉर्म करत आहे हे सांगतो. 50 विद्यार्थ्यांच्या एका वर्गाचा विचार करा. प्रत्येक प्रगतिपुस्तक पाहण्याऐवजी तुम्ही वर्गाची सरासरी पाहता, म्हणजे वर्गाने चांगली कामगिरी केली की वाईट हे कळते.

भारतात हजारो कंपन्या लिस्टेड आहेत. इंडेक्स त्यांपैकी सर्वात मोठ्या आणि सर्वाधिक ट्रेड होणाऱ्या कंपन्या निवडतो आणि त्यांच्या एकूण मूल्याचे एका आकड्यात रूपांतर करतो. म्हणूनच बातम्यांमध्ये "आज बाजार 1% वाढला" असे सांगितले जाते, तेव्हा साधारणपणे Sensex किंवा Nifty 50 सुमारे 1% वर गेला असा त्याचा अर्थ असतो.

Sensex म्हणजे काय?

Sensex, म्हणजेच Sensitive Index, हा BSE (बॉम्बे स्टॉक एक्सचेंज) चा मुख्य इंडेक्स आहे. BSE हे भारतातील सर्वात जुने स्टॉक एक्सचेंज आहे. Sensex 30 मोठ्या आणि प्रस्थापित कंपन्यांना ट्रॅक करतो.

  • लॉन्च: 1986
  • बेस वर्ष: 1978-79, सुरुवातीचे मूल्य 100
  • कोण चालवते: BSE Index Services, जी पूर्णपणे BSE च्या मालकीची कंपनी आहे

तुम्हाला अजूनही जुने नाव "S&P BSE Sensex" दिसू शकते. 2024 पर्यंत Sensex चे व्यवस्थापन BSE आणि S&P Dow Jones Indices यांच्या जॉइंट व्हेंचरकडे होते. मे 2024 मध्ये BSE ने S&P चा हिस्सा विकत घेतला, त्यामुळे आता त्याचे नाव फक्त BSE Sensex आहे.

Nifty 50 म्हणजे काय?

Nifty 50 (हे नाव National + Fifty पासून बनले आहे) हा NSE (नॅशनल स्टॉक एक्सचेंज) चा मुख्य इंडेक्स आहे. तो बँकिंग, IT, एनर्जी, ऑटो, FMCG आणि टेलिकॉम अशा अनेक क्षेत्रांतील 50 मोठ्या कंपन्यांना ट्रॅक करतो.

  • लॉन्च: 22 एप्रिल 1996
  • बेस तारीख: 3 नोव्हेंबर 1995, सुरुवातीचे मूल्य 1,000
  • कोण चालवते: NSE Indices Limited, जी NSE ची उपकंपनी आहे

जगातील सर्वाधिक ट्रेड होणाऱ्या काही फ्युचर्स आणि ऑप्शन्स कॉन्ट्रॅक्ट्सचा आधारही Nifty 50 आहे.

Nifty vs Sensex: एका नजरेत

दोन्ही भारतातील सर्वात मोठ्या कंपन्यांचे मोजमाप करतात, पण ते वेगवेगळे एक्सचेंज वेगवेगळ्या नियमांनी तयार करतात.

मुद्दा

Sensex

Nifty 50

एक्सचेंज

BSE

NSE

पूर्ण नाव

Sensitive Index

National + Fifty

शेअर्सची संख्या

30

50

लॉन्च

1986

1996

बेस कालावधी

1978-79

3 नोव्हेंबर 1995

बेस मूल्य

100

1,000

कोण सांभाळते

BSE Index Services

NSE Indices Ltd

गणना

फ्री-फ्लोट मार्केट कॅप

फ्री-फ्लोट मार्केट कॅप

यादीचा आढावा

जून आणि डिसेंबर

मार्च आणि सप्टेंबर

16 नोव्हेंबर 2026 चा क्लोज

82,104.85

25,291.10

वीकली F&O एक्सपायरी

गुरुवार

मंगळवार

F&O लॉट साइज

20

65

Sensex सुमारे 82,000 आणि Nifty सुमारे 25,000 वर का आहे?

दोन्ही वेगवेगळ्या वर्षांत वेगवेगळ्या आकड्यांपासून सुरू झाले. Sensex 100 पासून सुरू झाला आणि त्याची गणना 1978-79 पासून होते. Nifty 50 1,000 पासून सुरू झाला आणि त्याची गणना नोव्हेंबर 1995 पासून होते. तेव्हापासून दोन्ही आपल्या कंपन्यांसोबत वाढले आहेत, त्यामुळे आज Sensex चा आकडा खूप मोठा दिसतो.

दोन धावपटूंचा विचार करा, ज्यांनी ट्रॅकवर वेगवेगळ्या ठिकाणांहून धाव सुरू केली. कोण कुठे उभा आहे यावरून फारसे काही कळत नाही. कोण किती वेगाने धावत आहे यावरून बरेच काही कळते.

म्हणूनच अंकांची नाही, टक्केवारीतील बदलाची तुलना करा:

  • Sensex मध्ये 500 अंकांची हालचाल म्हणजे सुमारे 0.6%.
  • Nifty 50 मध्ये 500 अंकांची हालचाल म्हणजे सुमारे 2%.

16 नोव्हेंबर 2026 रोजी Sensex 510 अंकांनी आणि Nifty 50 147 अंकांनी वाढला. ऐकायला हे खूप वेगळे वाटते, पण त्या दिवशी दोन्हींची वाढ अर्ध्या टक्क्यापेक्षा थोडी जास्त होती.

Sensex 1978-79 मध्ये 100 वरून आणि Nifty 50 1995 मध्ये 1,000 वरून सुरू झाला; 16 नोव्हेंबर 2026 रोजी Sensex 510 अंकांनी (0.63%) आणि Nifty 147 अंकांनी (0.58%) वाढला

Nifty आणि Sensex ची गणना कशी होते?

दोन्ही एकच पद्धत वापरतात, जिला फ्री-फ्लोट मार्केट कॅपिटलायझेशन म्हणतात. ती तीन टप्प्यांत समजून घ्या:

  1. मार्केट कॅप = शेअरचा भाव × एकूण शेअर्सची संख्या.
  2. फ्री फ्लोट = फक्त असे शेअर्स जे सामान्य लोक प्रत्यक्षात खरेदी-विक्री करू शकतात. प्रमोटर्स किंवा सरकारकडे असलेले शेअर्स यात मोजले जात नाहीत.
  3. वेटेज = कंपनीचे फ्री-फ्लोट मूल्य जितके मोठे, तितका इंडेक्सवर तिचा परिणाम जास्त.

सूत्र असे आहे: इंडेक्स मूल्य = (आजचे फ्री-फ्लोट मार्केट कॅप ÷ बेस मार्केट कॅप) × बेस मूल्य. Sensex साठी बेस मूल्य 100 आणि Nifty 50 साठी 1,000 आहे.

एक सोपे उदाहरण: समजा एखाद्या इंडेक्समध्ये फक्त दोन कंपन्या आहेत. कंपनी A चे मूल्य ₹9 लाख कोटी आणि कंपनी B चे ₹1 लाख कोटी आहे, म्हणजे इंडेक्सचा 90% भाग A आहे.

  • A 10% वाढला आणि B जागीच राहिला, तर इंडेक्स सुमारे 9% वाढेल.
  • B 10% वाढला आणि A जागीच राहिला, तर इंडेक्स फक्त 1% वाढेल.

म्हणजे इंडेक्स ही साधी सरासरी नाही. मोठ्या कंपन्या त्याला लहान कंपन्यांपेक्षा कितीतरी जास्त हलवतात.

Nifty आणि Sensex एकत्र हलतात का?

हो, जवळपास नेहमीच. त्यांचे कोरिलेशन साधारणपणे 0.98 पेक्षा जास्त असते, म्हणजे बहुतेक दिवशी दोन्ही जवळपास सारख्याच टक्क्यांनी वाढतात किंवा घसरतात. याची दोन कारणे आहेत:

  • समान कंपन्या. Sensex मधील 30 पैकी बहुतेक कंपन्या Nifty 50 मध्येही आहेत. Nifty फक्त आणखी सुमारे 20 कंपन्या जोडतो.
  • शीर्षस्थानी तेच दिग्गज. HDFC Bank, ICICI Bank आणि Reliance Industries ही दोन्ही इंडेक्समधील तीन सर्वात मोठी नावे आहेत.

लहानसा फरक आकारामुळे येतो. फक्त 30 शेअर्स असल्याने Sensex मध्ये प्रत्येक मोठ्या कंपनीचे वजन जास्त असते:

  • HDFC Bank, Nifty 50 चा सुमारे 9.9% होता (31 ऑगस्ट 2026), पण Sensex इंडेक्स फंड्सचा सुमारे 12.6% (30 सप्टेंबर 2026).
  • फायनान्शियल कंपन्या Nifty 50 च्या सुमारे 36% होत्या (31 जुलै 2026) आणि Sensex फंड्सच्या सुमारे 40% (30 सप्टेंबर 2026).

म्हणून बँक शेअर्समध्ये जोरदार तेजी आली की Sensex थोडा जास्त वाढू शकतो. फक्त Nifty मध्ये असलेल्या मध्यम आकाराच्या कंपन्यांनी चांगली कामगिरी केली की Nifty थोडा पुढे जाऊ शकतो. महिने आणि वर्षांच्या कालावधीत हा फरक साधारणपणे लहान राहतो.

Nifty 50 vs Sensex वेटेज: 50 विरुद्ध 30 शेअर्स, HDFC Bank 9.9% विरुद्ध 12.6%, फायनान्शियल कंपन्या 36% विरुद्ध 40%

यादी कोण बदलते, आणि केव्हा?

कोणतीही कंपनी कायमची इंडेक्समध्ये राहत नाही. दोन्ही इंडेक्सचा वर्षातून दोनदा आढावा घेतला जातो, आणि कमकुवत नावांच्या जागी मोठी नावे येतात.

Sensex

Nifty 50

आढाव्याचे महिने

जून आणि डिसेंबर

मार्च आणि सप्टेंबर

मुख्य निकष

BSE 100 मधून, सहा महिन्यांचे फ्री-फ्लोट मार्केट कॅप आणि ट्रेडिंग

Nifty 100 मधून, सहा महिन्यांचे फ्री-फ्लोट मार्केट कॅप आणि ट्रेडिंग

F&O आवश्यक?

हो

हो

अलीकडील बदल

22 डिसेंबर 2025 पासून IndiGo च्या पॅरेंट कंपनीने Tata Motors Passenger Vehicles ची जागा घेतली

30 सप्टेंबर 2026 पासून BSE Ltd ने Wipro ची जागा घेतली

शेवटचा बदल ही एक गंमतीशीर गोष्ट आहे: Sensex चालवणारे एक्सचेंज BSE आता स्वतःच NSE च्या Nifty मधील 50 कंपन्यांपैकी एक आहे.

तुमच्यासाठी याचे महत्त्व: इंडेक्स फंड्सना नव्याने येणाऱ्या कंपनीचे शेअर्स खरेदी करावे लागतात आणि बाहेर जाणाऱ्या कंपनीचे शेअर्स विकावे लागतात. ही सक्तीची खरेदी-विक्री बदलाच्या तारखेच्या आसपास त्या शेअर्सचे भाव हलवू शकते.

F&O ट्रेडर्ससाठी Nifty vs Sensex

SEBI च्या नियमांनुसार प्रत्येक एक्सचेंज फक्त एका बेंचमार्क इंडेक्सवर वीकली ऑप्शन्स देऊ शकते. NSE वर तो Nifty 50 आहे आणि BSE वर Sensex.

  • एक्सपायरीचा दिवस: 1 सप्टेंबर 2025 पासून Nifty 50 चे वीकली कॉन्ट्रॅक्ट्स दर मंगळवारी आणि Sensex चे वीकली कॉन्ट्रॅक्ट्स दर गुरुवारी एक्सपायर होतात. मंथली कॉन्ट्रॅक्ट्स महिन्याच्या शेवटच्या मंगळवारी (Nifty) किंवा शेवटच्या गुरुवारी (Sensex) एक्सपायर होतात.
  • सुट्ट्या: एक्सपायरीच्या दिवशी बाजार बंद असल्यास एक्सपायरी आधीच्या ट्रेडिंग दिवशी होते. उदाहरणार्थ, गुरु नानक जयंतीमुळे Nifty ची 24 नोव्हेंबर 2026 ची एक्सपायरी सोमवार 23 नोव्हेंबरला होईल.
  • लॉट साइज: Nifty 50 चा एक लॉट 65 युनिट्सचा आहे (जानेवारी 2026 पासून) आणि Sensex चा एक लॉट 20 युनिट्सचा.

लॉट साइज खूप वेगळे दिसतात, पण एका कॉन्ट्रॅक्टमधील रक्कम जवळपास सारखीच आहे. 16 नोव्हेंबर 2026 च्या क्लोजवर Nifty चा एक लॉट सुमारे ₹16.44 लाख (25,291 × 65) आणि Sensex चा एक लॉट सुमारे ₹16.42 लाख (82,105 × 20) चा होता.

सावधगिरीची गोष्ट: SEBI च्या स्वतःच्या अभ्यासांनुसार सुमारे 10 पैकी 9 वैयक्तिक F&O ट्रेडर्स पैसे गमावतात. इंडेक्सच्या डेरिव्हेटिव्ह्जमध्ये ट्रेड करण्यापूर्वी इंडेक्स कसे काम करतात ते समजून घ्या.

नवीन गुंतवणूकदाराने कोणता फॉलो करावा किंवा कशात गुंतवणूक करावी?

बाजारावर लक्ष ठेवण्यासाठी दोन्हींपैकी कोणताही चालेल. दोन्ही एकच गोष्ट सांगतात, म्हणून एक निवडा आणि त्याचा टक्केवारीतील बदल पाहा. Nifty 50 थोडे मोठे चित्र दाखवतो, कारण तो 30 ऐवजी 50 कंपन्यांचा समावेश करतो.

गुंतवणुकीसाठी तुम्ही इंडेक्स थेट खरेदी करू शकत नाही. तुम्ही त्याची नक्कल करणारा इंडेक्स फंड किंवा ETF खरेदी करता. Nifty 50 आणि Sensex फंड्समध्ये बहुतेक त्याच कंपन्या असतात, त्यामुळे त्यांचा दीर्घकालीन परतावा खूप जवळचा राहिला आहे. फंड निवडताना हे पाहा:

  • एक्सपेन्स रेशो: वार्षिक फी. जितकी कमी, तितके चांगले.
  • ट्रॅकिंग एरर: फंड आपल्या इंडेक्सला किती अचूकपणे फॉलो करतो. जितकी कमी, तितके चांगले.
  • लिक्विडिटी: ETF साठी रोज इतके ट्रेडिंग व्हावे की तुम्ही योग्य भावाने खरेदी-विक्री करू शकाल.

एकच फंड पुरेसा आहे. Nifty 50 फंड आणि Sensex फंड दोन्ही ठेवल्याने जवळपास कोणतेही अतिरिक्त डायव्हर्सिफिकेशन मिळत नाही. हेही लक्षात ठेवा की दोन्ही फक्त मोठ्या कंपन्यांचा समावेश करतात. मध्यम आणि लहान कंपन्या इतर इंडेक्स ट्रॅक करतात.

अस्वीकरण: हा लेख फक्त शिक्षणासाठी आहे. हा गुंतवणूक सल्ला किंवा कोणतीही सिक्युरिटी खरेदी-विक्री करण्याची शिफारस नाही. इंडेक्स पातळ्या, वेटेज आणि लॉट साइज नमूद केलेल्या तारखांनुसार आहेत आणि काळानुसार बदलतात. सिक्युरिटीज मार्केटमधील गुंतवणूक बाजारातील जोखमींच्या अधीन आहे; गुंतवणुकीपूर्वी सर्व संबंधित कागदपत्रे काळजीपूर्वक वाचा.

प्रश्न आणि उत्तरे

Sensex चा आकडा मोठा आहे म्हणून तो Nifty पेक्षा चांगला आहे का?

नाही. Sensex 1978-79 मध्ये 100 वरून आणि Nifty 50 1995 मध्ये 1,000 वरून सुरू झाला, त्यामुळे त्यांच्या पातळ्यांची तुलना करता येत नाही. त्याऐवजी त्यांच्या टक्केवारीतील बदलाची तुलना करा.

मी Nifty किंवा Sensex थेट खरेदी करू शकतो का?

नाही. इंडेक्स हा फक्त एक आकडा आहे. तुम्ही त्याची नक्कल करणाऱ्या इंडेक्स फंड किंवा ETF मध्ये गुंतवणूक करू शकता, किंवा त्याच्या फ्युचर्स आणि ऑप्शन्समध्ये ट्रेड करू शकता.

Nifty आणि Sensex कधी कधी वेगवेगळ्या टक्क्यांनी का हलतात?

Sensex मध्ये 30 आणि Nifty 50 मध्ये 50 शेअर्स आहेत, आणि एकाच कंपनीचे वजन दोन्हींमध्ये वेगळे असू शकते. मोठ्या बँकांमधील मोठ्या हालचालींचा परिणाम साधारणपणे Sensex वर थोडा जास्त होतो.

Nifty 50 की Sensex इंडेक्स फंड: दीर्घकाळासाठी कोणता चांगला?

दोघांचा दीर्घकालीन परतावा खूप जवळचा राहिला आहे. कमी एक्सपेन्स रेशो आणि कमी ट्रॅकिंग एरर असलेला फंड निवडा, आणि एकच ठेवा.

सध्या Nifty आणि Sensex ची एक्सपायरी कोणत्या दिवशी असते?

Nifty 50 चे वीकली ऑप्शन्स मंगळवारी आणि Sensex चे वीकली ऑप्शन्स गुरुवारी एक्सपायर होतात. त्या दिवशी सुट्टी असल्यास एक्सपायरी आधीच्या ट्रेडिंग दिवशी होते.


हे पान शिक्षणासाठी आहे, सल्ला नाही. गोष्टी कशा चालतात ते हे समजावते. हे कोणत्याही सिक्युरिटीची किंवा कृतीची रेकमेंडेशन करत नाही.

पुढे वाचा

Saras लवकरच येत आहे. वेटलिस्टमध्ये सामील व्हा आणि ते सुरू झाल्यावर आम्ही तुम्हाला कळवू.