Nifty અને Sensex માં શું તફાવત છે? નવા રોકાણકારો માટે સરળ ગાઇડ
બે સ્કોરબોર્ડ, એક બજાર. જાણો ભારતના બે સૌથી વધુ જોવાતા ઇન્ડેક્સ વચ્ચે ખરો તફાવત શું છે, Sensex નો આંકડો Nifty કરતાં લગભગ ત્રણ ગણો કેમ છે, અને તમારે કયો ફોલો કરવો જોઈએ.
માઇક્રોકેપ નિષ્ણાત, રિસર્ચ એનાલિસ્ટ અને બજારમાં 7+ વર્ષનો અનુભવ
Sensex અને Nifty 50 એક જ ભારતીય શેર બજારના બે સ્કોરબોર્ડ છે. Sensex, BSE ની 30 મોટી કંપનીઓને ટ્રેક કરે છે. Nifty 50, NSE ની 50 મોટી કંપનીઓને ટ્રેક કરે છે.
16 નવેમ્બર 2026 ના રોજ Sensex 82,104.85 પર અને Nifty 50 25,291.10 પર બંધ થયો. આ તફાવત ઘણા નવા રોકાણકારોને મૂંઝવે છે. મોટો આંકડો હોવાનો અર્થ એ નથી કે Sensex વધુ સારો કે વધુ મજબૂત ઇન્ડેક્સ છે.
આ ગાઇડ સરળ શબ્દોમાં સમજાવે છે કે બંને ઇન્ડેક્સ શું છે, તેમના આંકડા આટલા અલગ કેમ દેખાય છે, તેમની ગણતરી કેવી રીતે થાય છે અને તમારે કયો ફોલો કરવો જોઈએ.

સૌથી પહેલાં, સ્ટોક માર્કેટ ઇન્ડેક્સ શું છે?
ઇન્ડેક્સ એક આંકડો છે જે બતાવે છે કે શેરનું કોઈ જૂથ કેવો દેખાવ કરી રહ્યું છે. 50 વિદ્યાર્થીઓના એક વર્ગનો વિચાર કરો. દરેક રિપોર્ટ કાર્ડ જોવાને બદલે તમે વર્ગની સરેરાશ જુઓ છો, જેથી ખબર પડે કે વર્ગે સારું કર્યું કે ખરાબ.
ભારતમાં હજારો કંપનીઓ લિસ્ટેડ છે. ઇન્ડેક્સ તેમાંથી સૌથી મોટી અને સૌથી વધુ ટ્રેડ થતી કંપનીઓ પસંદ કરે છે અને તેમની કુલ વેલ્યુને એક આંકડામાં ફેરવે છે. એટલે જ્યારે સમાચારમાં કહેવાય કે "આજે બજાર 1% વધ્યું", ત્યારે સામાન્ય રીતે તેનો અર્થ થાય છે કે Sensex કે Nifty 50 લગભગ 1% ઉપર ગયો.
Sensex શું છે?
Sensex, એટલે કે Sensitive Index, BSE (બોમ્બે સ્ટોક એક્સચેન્જ) નો મુખ્ય ઇન્ડેક્સ છે. BSE ભારતનું સૌથી જૂનું સ્ટોક એક્સચેન્જ છે. Sensex 30 મોટી અને સ્થાપિત કંપનીઓને ટ્રેક કરે છે.
- લોન્ચ: 1986
- બેઝ યર: 1978-79, શરૂઆતની વેલ્યુ 100
- કોણ ચલાવે છે: BSE Index Services, જે સંપૂર્ણપણે BSE ની માલિકીની કંપની છે
તમને હજુ પણ જૂનું નામ "S&P BSE Sensex" જોવા મળી શકે છે. 2024 સુધી Sensex નું સંચાલન BSE અને S&P Dow Jones Indices ના જોઇન્ટ વેન્ચર દ્વારા થતું હતું. મે 2024 માં BSE એ S&P નો હિસ્સો ખરીદી લીધો, એટલે હવે તેનું નામ ફક્ત BSE Sensex છે.
Nifty 50 શું છે?
Nifty 50 (નામ National + Fifty પરથી બન્યું છે) NSE (નેશનલ સ્ટોક એક્સચેન્જ) નો મુખ્ય ઇન્ડેક્સ છે. તે બેન્કિંગ, IT, એનર્જી, ઓટો, FMCG અને ટેલિકોમ જેવા ઘણા સેક્ટરની 50 મોટી કંપનીઓને ટ્રેક કરે છે.
- લોન્ચ: 22 એપ્રિલ 1996
- બેઝ ડેટ: 3 નવેમ્બર 1995, શરૂઆતની વેલ્યુ 1,000
- કોણ ચલાવે છે: NSE Indices Limited, જે NSE ની સબસિડિયરી છે
Nifty 50 દુનિયાના સૌથી વધુ ટ્રેડ થતા ફ્યુચર્સ અને ઓપ્શન્સ કોન્ટ્રાક્ટમાંથી કેટલાકનો આધાર પણ છે.
Nifty vs Sensex: એક નજરમાં
બંને ભારતની સૌથી મોટી કંપનીઓને માપે છે, પણ તેમને અલગ અલગ એક્સચેન્જ અલગ નિયમોથી બનાવે છે.
મુદ્દો | Sensex | Nifty 50 |
|---|---|---|
એક્સચેન્જ | BSE | NSE |
પૂરું નામ | Sensitive Index | National + Fifty |
શેરની સંખ્યા | 30 | 50 |
લોન્ચ | 1986 | 1996 |
બેઝ પીરિયડ | 1978-79 | 3 નવેમ્બર 1995 |
બેઝ વેલ્યુ | 100 | 1,000 |
કોણ સંભાળે છે | BSE Index Services | NSE Indices Ltd |
ગણતરી | ફ્રી-ફ્લોટ માર્કેટ કેપ | ફ્રી-ફ્લોટ માર્કેટ કેપ |
લિસ્ટની સમીક્ષા | જૂન અને ડિસેમ્બર | માર્ચ અને સપ્ટેમ્બર |
16 નવેમ્બર 2026 નો ક્લોઝ | 82,104.85 | 25,291.10 |
વીકલી F&O એક્સપાયરી | ગુરુવાર | મંગળવાર |
F&O લોટ સાઇઝ | 20 | 65 |
Sensex લગભગ 82,000 અને Nifty લગભગ 25,000 પર કેમ છે?
બંને અલગ અલગ વર્ષોમાં અલગ આંકડાથી શરૂ થયા હતા. Sensex 100 થી શરૂ થયો અને તેની ગણતરી 1978-79 થી થાય છે. Nifty 50 1,000 થી શરૂ થયો અને તેની ગણતરી નવેમ્બર 1995 થી થાય છે. ત્યારથી બંને પોતાની કંપનીઓ સાથે વધ્યા છે, એટલે આજે Sensex નો આંકડો ઘણો મોટો દેખાય છે.
બે દોડવીરોનો વિચાર કરો, જેમણે ટ્રેક પર અલગ અલગ જગ્યાએથી દોડ શરૂ કરી. કોણ ક્યાં ઊભું છે તેનાથી ખાસ કંઈ ખબર પડતી નથી. કોણ કેટલું ઝડપથી દોડે છે તેનાથી ઘણું ખબર પડે છે.
એટલે જ પોઇન્ટ નહીં, ટકાવારી ફેરફાર ની સરખામણી કરો:
- Sensex માં 500 પોઇન્ટની ચાલ લગભગ 0.6% થાય છે.
- Nifty 50 માં 500 પોઇન્ટની ચાલ લગભગ 2% થાય છે.
16 નવેમ્બર 2026 ના રોજ Sensex 510 પોઇન્ટ અને Nifty 50 147 પોઇન્ટ વધ્યો. સાંભળવામાં આ ઘણું અલગ લાગે છે, પણ તે દિવસે બંનેનો વધારો અડધા ટકા કરતાં થોડો વધુ હતો.

Nifty અને Sensex ની ગણતરી કેવી રીતે થાય છે?
બંને એક જ પદ્ધતિ વાપરે છે, જેને ફ્રી-ફ્લોટ માર્કેટ કેપિટલાઇઝેશન કહેવાય છે. તેને ત્રણ સ્ટેપમાં સમજો:
- માર્કેટ કેપ = શેરનો ભાવ × કુલ શેરની સંખ્યા.
- ફ્રી ફ્લોટ = ફક્ત એ શેર જે સામાન્ય લોકો ખરેખર ખરીદી-વેચી શકે. પ્રમોટર્સ કે સરકાર પાસેના શેર તેમાં ગણાતા નથી.
- વેઇટેજ = કંપનીની ફ્રી-ફ્લોટ વેલ્યુ જેટલી મોટી, ઇન્ડેક્સ પર તેની અસર એટલી વધુ.
ફોર્મ્યુલા છે: ઇન્ડેક્સ વેલ્યુ = (આજનું ફ્રી-ફ્લોટ માર્કેટ કેપ ÷ બેઝ માર્કેટ કેપ) × બેઝ વેલ્યુ. Sensex માટે બેઝ વેલ્યુ 100 અને Nifty 50 માટે 1,000 છે.
એક સરળ ઉદાહરણ: ધારો કે કોઈ ઇન્ડેક્સમાં ફક્ત બે કંપનીઓ છે. કંપની A ની વેલ્યુ ₹9 લાખ કરોડ અને કંપની B ની ₹1 લાખ કરોડ છે, એટલે ઇન્ડેક્સનો 90% ભાગ A છે.
- જો A 10% વધે અને B ત્યાં જ રહે, તો ઇન્ડેક્સ લગભગ 9% વધશે.
- જો B 10% વધે અને A ત્યાં જ રહે, તો ઇન્ડેક્સ ફક્ત 1% વધશે.
એટલે ઇન્ડેક્સ કોઈ સાદી સરેરાશ નથી. મોટી કંપનીઓ તેને નાની કંપનીઓ કરતાં ઘણું વધારે હલાવે છે.
શું Nifty અને Sensex સાથે સાથે ચાલે છે?
હા, લગભગ હંમેશા. તેમનું કોરિલેશન સામાન્ય રીતે 0.98 થી ઉપર રહે છે, એટલે મોટા ભાગના દિવસોમાં બંને લગભગ સરખી ટકાવારીથી વધે કે ઘટે છે. તેનાં બે કારણો છે:
- સરખી કંપનીઓ. Sensex ની 30 માંથી મોટા ભાગની કંપનીઓ Nifty 50 માં પણ છે. Nifty બસ લગભગ 20 વધુ કંપનીઓ ઉમેરે છે.
- ટોચ પર એ જ દિગ્ગજો. HDFC Bank, ICICI Bank અને Reliance Industries બંને ઇન્ડેક્સનાં ત્રણ સૌથી મોટાં નામ છે.
નાનો તફાવત કદને કારણે આવે છે. ફક્ત 30 શેર હોવાથી Sensex માં દરેક મોટી કંપનીનું વજન વધુ હોય છે:
- HDFC Bank, Nifty 50 નો લગભગ 9.9% હતો (31 ઓગસ્ટ 2026), પણ Sensex ઇન્ડેક્સ ફંડ્સનો લગભગ 12.6% (30 સપ્ટેમ્બર 2026).
- ફાઇનાન્શિયલ કંપનીઓ Nifty 50 નો લગભગ 36% હતી (31 જુલાઈ 2026) અને Sensex ફંડ્સનો લગભગ 40% (30 સપ્ટેમ્બર 2026).
એટલે જ્યારે બેંક શેરોમાં જોરદાર તેજી આવે, ત્યારે Sensex થોડો વધુ વધી શકે છે. જ્યારે ફક્ત Nifty માં સામેલ મધ્યમ કદની કંપનીઓ સારો દેખાવ કરે, ત્યારે Nifty થોડો આગળ નીકળી શકે છે. મહિનાઓ અને વર્ષોમાં આ તફાવત સામાન્ય રીતે નાનો રહે છે.

લિસ્ટ કોણ બદલે છે, અને ક્યારે?
કોઈ કંપની હંમેશ માટે ઇન્ડેક્સમાં રહેતી નથી. બંને ઇન્ડેક્સની વર્ષમાં બે વાર સમીક્ષા થાય છે, અને નબળાં નામોની જગ્યાએ મોટાં નામ આવે છે.
Sensex | Nifty 50 | |
|---|---|---|
સમીક્ષાના મહિના | જૂન અને ડિસેમ્બર | માર્ચ અને સપ્ટેમ્બર |
મુખ્ય કસોટી | BSE 100 માંથી, છ મહિનાનું ફ્રી-ફ્લોટ માર્કેટ કેપ અને ટ્રેડિંગ | Nifty 100 માંથી, છ મહિનાનું ફ્રી-ફ્લોટ માર્કેટ કેપ અને ટ્રેડિંગ |
F&O જરૂરી? | હા | હા |
તાજેતરનો ફેરફાર | 22 ડિસેમ્બર 2025 થી IndiGo ની પેરન્ટ કંપનીએ Tata Motors Passenger Vehicles ની જગ્યા લીધી | 30 સપ્ટેમ્બર 2026 થી BSE Ltd એ Wipro ની જગ્યા લીધી |
છેલ્લો ફેરફાર એક રસપ્રદ હકીકત છે: Sensex ચલાવતું એક્સચેન્જ BSE હવે પોતે NSE ના Nifty ની 50 કંપનીઓમાંની એક છે.
તમારા માટે તેનું મહત્વ: ઇન્ડેક્સ ફંડ્સે નવી આવતી કંપનીના શેર ખરીદવા પડે છે અને બહાર જતી કંપનીના શેર વેચવા પડે છે. આ ફરજિયાત ખરીદ-વેચાણ ફેરફારની તારીખની આસપાસ એ શેરોના ભાવ હલાવી શકે છે.
F&O ટ્રેડર્સ માટે Nifty vs Sensex
SEBI ના નિયમો મુજબ દરેક એક્સચેન્જ ફક્ત એક બેન્ચમાર્ક ઇન્ડેક્સ પર વીકલી ઓપ્શન્સ આપી શકે છે. NSE પર તે Nifty 50 છે અને BSE પર Sensex.
- એક્સપાયરીનો દિવસ: 1 સપ્ટેમ્બર 2025 થી Nifty 50 ના વીકલી કોન્ટ્રાક્ટ દર મંગળવારે અને Sensex ના વીકલી કોન્ટ્રાક્ટ દર ગુરુવારે એક્સપાયર થાય છે. મંથલી કોન્ટ્રાક્ટ મહિનાના છેલ્લા મંગળવારે (Nifty) કે છેલ્લા ગુરુવારે (Sensex) એક્સપાયર થાય છે.
- રજાઓ: જો એક્સપાયરીના દિવસે બજાર બંધ હોય, તો એક્સપાયરી અગાઉના ટ્રેડિંગ દિવસે જાય છે. જેમ કે, ગુરુ નાનક જયંતીને કારણે Nifty ની 24 નવેમ્બર 2026 ની એક્સપાયરી સોમવાર 23 નવેમ્બરે થશે.
- લોટ સાઇઝ: Nifty 50 નો એક લોટ 65 યુનિટનો છે (જાન્યુઆરી 2026 થી) અને Sensex નો એક લોટ 20 યુનિટનો.
લોટ સાઇઝ ઘણી અલગ દેખાય છે, પણ એક કોન્ટ્રાક્ટની રકમ લગભગ સરખી છે. 16 નવેમ્બર 2026 ના ક્લોઝ પર Nifty નો એક લોટ લગભગ ₹16.44 લાખ (25,291 × 65) અને Sensex નો એક લોટ લગભગ ₹16.42 લાખ (82,105 × 20) નો હતો.
સાવચેતીની વાત: SEBI ના પોતાના અભ્યાસ બતાવે છે કે લગભગ 10 માંથી 9 વ્યક્તિગત F&O ટ્રેડર્સ પૈસા ગુમાવે છે. ઇન્ડેક્સના ડેરિવેટિવ્સમાં ટ્રેડ કરતાં પહેલાં સમજી લો કે ઇન્ડેક્સ કેવી રીતે કામ કરે છે.
નવા રોકાણકારે કયો ફોલો કરવો કે શેમાં રોકાણ કરવું?
બજાર પર નજર રાખવા માટે બંનેમાંથી કોઈ પણ ચાલે. બંને એક જ વાર્તા કહે છે, એટલે એક પસંદ કરો અને તેનો ટકાવારી ફેરફાર જુઓ. Nifty 50 થોડું મોટું ચિત્ર બતાવે છે, કારણ કે તે 30 ને બદલે 50 કંપનીઓ આવરી લે છે.
રોકાણ માટે તમે ઇન્ડેક્સ સીધો ખરીદી શકતા નથી. તમે એક ઇન્ડેક્સ ફંડ કે ETF ખરીદો છો જે તેની નકલ કરે છે. Nifty 50 અને Sensex ફંડ્સમાં મોટા ભાગે એ જ કંપનીઓ હોય છે, એટલે તેમનું લાંબા ગાળાનું રિટર્ન ખૂબ નજીક રહ્યું છે. ફંડ પસંદ કરતી વખતે આ જુઓ:
- એક્સપેન્સ રેશિયો: વાર્ષિક ફી. જેટલી ઓછી, એટલું સારું.
- ટ્રેકિંગ એરર: ફંડ પોતાના ઇન્ડેક્સને કેટલી ચોકસાઈથી ફોલો કરે છે. જેટલી ઓછી, એટલું સારું.
- લિક્વિડિટી: ETF માટે રોજ એટલું ટ્રેડિંગ થાય કે તમે યોગ્ય ભાવે ખરીદી-વેચી શકો.
એક જ ફંડ પૂરતું છે. Nifty 50 ફંડ અને Sensex ફંડ બંને રાખવાથી લગભગ કોઈ વધારાનું ડાઇવર્સિફિકેશન મળતું નથી. એ પણ યાદ રાખો કે બંને ફક્ત મોટી કંપનીઓને આવરી લે છે. મધ્યમ અને નાની કંપનીઓને બીજા ઇન્ડેક્સ ટ્રેક કરે છે.
ડિસ્ક્લેમર: આ લેખ ફક્ત શિક્ષણ માટે છે. તે રોકાણ સલાહ કે કોઈ સિક્યોરિટી ખરીદવા-વેચવાની ભલામણ નથી. ઇન્ડેક્સ લેવલ, વેઇટેજ અને લોટ સાઇઝ જણાવેલી તારીખો મુજબના છે અને સમય સાથે બદલાય છે. સિક્યોરિટીઝ માર્કેટમાં રોકાણ બજારના જોખમોને આધીન છે; રોકાણ કરતાં પહેલાં તમામ સંબંધિત દસ્તાવેજો ધ્યાનથી વાંચો.
પ્રશ્નો અને જવાબો
શું Sensex નો આંકડો મોટો હોવાથી તે Nifty કરતાં વધુ સારો છે?
ના. Sensex 1978-79 માં 100 થી અને Nifty 50 1995 માં 1,000 થી શરૂ થયો હતો, એટલે તેમના લેવલની સરખામણી ન થઈ શકે. તેના બદલે તેમના ટકાવારી ફેરફારની સરખામણી કરો.
શું હું Nifty કે Sensex સીધો ખરીદી શકું?
ના. ઇન્ડેક્સ ફક્ત એક આંકડો છે. તમે તેની નકલ કરતા ઇન્ડેક્સ ફંડ કે ETF માં રોકાણ કરી શકો છો, અથવા તેના ફ્યુચર્સ અને ઓપ્શન્સમાં ટ્રેડ કરી શકો છો.
Nifty અને Sensex ક્યારેક અલગ ટકાવારીથી કેમ ચાલે છે?
Sensex માં 30 અને Nifty 50 માં 50 શેર છે, અને એક જ કંપનીનું વજન બંનેમાં અલગ હોઈ શકે છે. મોટી બેંકોમાં મોટી હલચલની અસર સામાન્ય રીતે Sensex પર થોડી વધુ થાય છે.
Nifty 50 કે Sensex ઇન્ડેક્સ ફંડ: લાંબા ગાળા માટે કયું સારું?
બંનેનું લાંબા ગાળાનું રિટર્ન ખૂબ નજીક રહ્યું છે. ઓછા એક્સપેન્સ રેશિયો અને ઓછી ટ્રેકિંગ એરર ધરાવતું ફંડ પસંદ કરો, અને ફક્ત એક જ રાખો.
અત્યારે Nifty અને Sensex ની એક્સપાયરી કયા દિવસે હોય છે?
Nifty 50 ના વીકલી ઓપ્શન્સ મંગળવારે અને Sensex ના વીકલી ઓપ્શન્સ ગુરુવારે એક્સપાયર થાય છે. એ દિવસે રજા હોય, તો એક્સપાયરી અગાઉના ટ્રેડિંગ દિવસે જાય છે.
આ પેજ શિક્ષણ માટે છે, સલાહ નથી. તે વસ્તુઓ કેવી રીતે કામ કરે છે તે સમજાવે છે. તે કોઈ સિક્યુરિટી કે કોઈ પગલાનું રેકમેન્ડેશન કરતું નથી.
- 10SEBI MTF પર ફ્રી-ફ્લોટ કેપ પર વિચાર કરી રહ્યું છે: શું છે પ્રસ્તાવSEBIએ હજી MTFના નિયમોમાં કોઈ ફેરફાર કર્યો નથી. તે કોઈ સ્ટોકમાં માર્જિન ફંડિંગને તેના ફ્રી ફ્લોટ સાથે જોડવાના પ્રસ્તાવ પર વિચાર કરી રહ્યું છે, પરંતુ ચેરમેનના કહેવા મુજબ હજી કોઈ નિર્ણય લેવાયો નથી.
- 11નવેમ્બર 2026માં FII ની ખરીદી: વિદેશી રોકાણકારો કેમ પાછા આવ્યા અને DII કેમ વેચી રહ્યા છેનવેમ્બર 2026ની શરૂઆતમાં વિદેશી રોકાણકારોએ રેકોર્ડ ₹84,290 કરોડના ભારતીય શેર ખરીદ્યા, જ્યારે DII અને મ્યુચ્યુઅલ ફંડ વેચવાલી કરી રહ્યા હતા. જાણો FII DII ડેટા શું બતાવે છે અને આવું કેમ થયું.
Saras ટૂંક સમયમાં આવી રહ્યું છે. વેઇટલિસ્ટમાં જોડાઓ અને તે શરૂ થશે ત્યારે અમે તમને જણાવીશું.